Juan Sesé: “tropa faxistak irunera sartu zirenean, ospitalean zeuden fronte popularreko zauritu guztiak hil zituzten”

Ospitaleko xede talde nagusia militar frankistak izan arren, langileen batailoiko eta irungo kontzentrazio esparruetako hainbat atxilotu zeuden.

1933  eta 1940 urteen artean, Martindozeneako La Salle – Enea eraikinak erietxe funtzioak izan zituen. 1933ko euriteek Urdanibian kokaturiko ospitala eta inguruko kaleak urpean utzi zituenez, Irungo Udalak La Salle kongregazioarengana jo zuen. Martinozenean eraikitako nobizio-etxean herriko ospitalea egokitzea eskatu zen, Urdanibiako erietxea eta inguruko kaleak konpondu bitartean. 

Konpontze lanek luze jo zuten eta 1936ko udan, altxamenduaren ondorioz, La Salle – Enean instalatutako ospitala odol ospital bihurtu zen. 1940. urtea iritsi arte, erietxe funtzioak izan zituen eraikinak. 

Errepublikan zein frankismoan eraikinak ospital funtzioa bete arren, “arduradunen” aldaketa bortizkeria eta indarkeriaz beterizko eraso batean jazo zen. Francoren ardurapeko Legionario eta Mauriek ospitalea erasotu zuten bertan zeuden zauritu guztiak odol hotzez akabatuz. 1937ko abuztuaren 14ko Euzkadi en Catalunya agerkarian erasoaren xehetasunak irakurri daitezke:

Los moros y los legionarios mataron en Irun a los heridos hospitalizados

Lo que ocurre en el campo rebelde parece más grave que una realidad una pesadilla horrible. Contaré un hecho inconcebible. Un amigo para mí muy querido, fue llamado a filas. Los fascistas habían asesinado a su padre. Y tuvo que ir para salvar su propia vida, a servir en las filas de los asesinos.

Lo enviaron al Norte, de donde regresó al cabo de tres meses con una afección pulmonar. Lo hospitalizaron y en el hospital, donde le visitaba, hablamos.

– Despues de la caída de Irún – me dijo – se desarrolló ante nosotros una escena que ni aun viviéndola podíamos creer.

Oímos gritos, mezcla de terror y angustia, que nos paralizó a todos. Eramos diez soldados a las órdenes de un sargento, que efectuábamos un reconocimiento por aquella zona. Nos dirigimos al lugar donde procedían y vimos, extrañados, que de un edificio salían unos hombres vendados. Saltaban por las ventanas, huían por las puertas. Era un hospital de sangre y los que gritaban, heridos, vendados y ensangrentados que escapaban enloquecidos en una y otra dirección. Algunos caían imposibilitados de andar por las heridas recientes; otros se arrastraban desangrándose.

Fui el primero en llegar a la puerta medio derruida del hospital y el primero también en horrorizarse. Nunca hubiera creído posible aquello que miraban mis ojos.

Con un salvajismo feroz, inenarrable, sin ejemplo, fueras moras y de la Legión daban muerte, armados de bayonetas unos, de sus características dagas los otros, a los desdichados heridos que allí se encontraban. Cuando pienso en aquellos hombres heridos e indefensos que hacían esfuerzos desesperados para salvarse de aquella cobarde carnicería, creo volverme loco. Aún creo verles retorciéndose por el suelo, dando gritos que eran clamores roncos. Y escuchaban más que a sus instintos ferozmente sanguinarios, gozando su placer sádico en medio de aquella gritería infernal. 

Euzkadi en Catalunya – 1937 / 08 / 14

Euzkadi en Catalunyan kontaturikoak hainbat iturritan baieztatu daitezke. Gamboa eta Larrondek “La guerra civil en Euzkadi” liburuan Barandiaranek jaso zuen Juan Sesé apez tolosarraren testigantza kontsulta daiteke. Seséren arabera, “tropa faxistak irunera sartu zirenean, ospitalean zeuden fronte popularreko zauritu guztiak hil zituzten”.

Eritetxean zegoen zaurituetako bat Arringo Gojak soldadu italiarra zen. Behobiako zubian zauritu zuten irailak 3an. Hurrengo egunean odol hotzean akatu zuten errebeldeek. Hala aipatzen du Bruno Mugnai historia dibulgatzaileak Foreign volunteers and International Brigades in the Spanish civil war (1936-39) liburuan.

Erietxe militarra frankismoan

1936ko eraso eta gerra ostean, ospital funtzioak mantendu zituen La Salle-Enea eraikinak. Eritetxea ez zen zibilentzat, soldadu errebeldeak bideratzen ziren bertara. Esaterako, tropa frankistek Santander okupatu zutenean, Irungo ospitalera 100 zauritu bidali ziren. 

1938ko urrian, hamaika mojek zuten zaurituen ardura. Baita ere, hiru sukaldari eta beste zazpi emakume zeuden garbiketa lanetan. 7854 soldadu eta sei ofizialen ardura zuten aipaturiko 21 emakumeek. Soldaduen egonaldiak 4,5 pezetako kostua zuen egun bakoitzeko. Ofizialen kasuan, 12 pezeta. Batailoi, erregimentu, infanteria edota zalditeria eta ingeniaria zen zaurituen jatorria. Ospitaleko xede talde nagusia militar frankistak izan arren, langileen batailoiko eta irungo kontzentrazio esparruetako hainbat atxilotu zeuden. Hala dio Ferrolgo iparrekialdeko artxibategi militarrak. Atxilotu eta bortxazko langileen eritasunak zelaietan bertan sendatzen zirenez, kasu larrienak heltzen ziren soilik La Salle – Eneako erietxe militarrera.

AtxilotuaSarrera egunaIrteera egunaJatorria
Baidez Medina, José1938 – 05 – 281939 – 06 – 10BT 114
Bas Choli, José1939 – 09 – 011939 – 05 – 16CC
Berniols, Eduardo1939 – 02 – 201939 – 03 – 14CC
Díez Álvarez, Armando1939 – 05 – 281939 – 06 – 10BT 77
Danes Masnou, Isidro1939 – 05 – 281939 – 06 – 10BT 142
De la Puerta Ceceiro, Manuel1939 – 05 – 281939 – 06 – 10BT 114
Camino Faza, Bernardo1939 – 08 – 141939 – 08 – 23BT 142
Carrión Álvarez, César1940 – 04 – 091940 – 04 – 25BT 89
Pallarés Martín, Jaime Elías1939 – 02 – 101939 – 02 – 12CC
Mascarraque González, Anastasio1939 – 10 – 031939 – 02 – 12CC
Marmol Cámara, Francisco1939 – 07 – 261939 – 07 – 29BT 129
Martin García, Antonio1939 – 05 – 281939 – 06 – 10BT 77
Lapiedra Gracia, José1939 – 07 – 141939 – 07 – 15BT 89
López González, Luis1939 – 12 – 291939 – 12 – 30CC
López González, Antonio1939 – 05 – 281939 – 06 – 10BT 128
López Merino, Mariano1939 – 10 – 031939 – 10 – 04BT 44
Giménez Domingo, Priego1939 – 04 – 071939 – 04 – 27CC
Rosés Antonio, Plaus1939 – 02 – 121939 – 02 – 13CC
Ferrer Ilegible, Jaume1939 – 02 – 131939 – 03 – 14CC
Planos Calvert, Lorenzo1939 – 03 – 171939 – 04 – 08CC
Pinillos Benito, Pernan1939 – 02 – 191939 – 02 – 22CC
Pallarés Martin, J.1939 – 02 – 191939 – 02 – 22CC
Utillas Daroca, Rafael1939 – 02 – 121939 – 02 – 13CC
Otaño Loinaz, Antonio1939 – 02 – 191939 – 03 – 14CC
Rodríguez Rodríguez, Arturo1939 – 05 – 281939 – 06 – 10BT 126
Rovira Coruell, Enrique1939 – 02 – 20 1939 – 02 – 22CC
Romero Cortes, Felipe1939 – 03 – 291939 – 05 – 08 CC
Ruensa Croses, Aliberto1939 – 05 – 281939 – 06 – 10BT 78
Iturria: AIMNF; CC: Campo de concentración; BT: Batallón de trabajadores 

La represión franquista en el País Vasco. Cárceles, campos de concentración y batallones de trabajadores en el comienzo de la posguerra. Ascensión Badiola Ariztimuño.

Aipaturiko zaurituek diagnostiko ezberdina zuten. Bereziki lanean izandako lesio larriengatik heltzen ziren erietxera. Haustura, zauri, baba infektatuak edota elikadura txarrarekin loturiko gaixotasunak, zein higiene falta artatzen zen. 

Ospitalaren itxiera

1940. urtean itxi zen La Salle – Eneako ospital militarra. Emilio Berroa Alkateorde frankistak apirilaren 17an buruturiko udalbatzan azaldu zituen nondik norakoak. Une honetara heltzeko, negoziazio luzea gauzatu zuten La Salleko, Junien Victo, Anai Gorenak; Pedro Luis, Anai Gorenaren laguntzaileak eta Cesaréo Anaia-bisitariak. 

Erietxearen zaintza Hijas de la Caridad Compañiaren esku zegoen. Sor Natividad Herrero zen Moja Nagusia eta erietxearen itxiera proposatu zion Cesaréo Anaia-bisitariak. Ideia baikorki jaso zuten mojek: “uste dut militarrak desiratzen daudela. Nagusitzaren aginduz, Donostiara eraman dituzte hainbat zerbitzu eta gaixoak bertara joatera behartuak daude osasun-azterketa egitera”. Cesaréo Anai – Bisitariak guneko agintari militarrarekin elkarrizketatu zen eta biek berretsi zuten Natividad Moja Nagusiak aipaturikoa. Apirilak 1a ezarri zen joanarazte eguntzat. Baratza martxan jartzea ere eskatu zuen Anai – Bisitariak. 

Nahi baina gehiago iraun zuten militarrek Martindozenean. Lehenbizi, apirilaren 30era luzatu zen joanarazte eguna, gero maiatzaren 15era. Luzapenaz kezkaturik, Cesaréo Anai – Bisitariak, José Enrique Varela Generala, Gerra Ministroa eta La Salleko ikasle ohiarekin elkarrizketatu zen. Topaketa honen ondorioz, maiatzaren 26an, ospitaleko zuzendariak inbentarioa egin eta eraikina itzultzeko agindua jaso zuen. Maiatzaren 31an, altzairu eta materialez beteriko azken ibilgailua irten zen erietxetik. 


Iturria:

  • Instituto de Hermanos de las Escuelas Cristianas (1959): Cincuentenario de La Salle-Enea. Bilbao, Distrito de Bilbao. 
  • Euskal errefuxiatuak (1937 – 08 – 14): Euzkadi en Catalunya. Bartzelona
  • Bidasoa – Gamboa eta Larrond (2006): La Guerra Civil en Euzkadi. Bilbo.
  • Bruno Mugnai (2019): Foreign volunteers and International Brigades in the Spanish civil war (1936-39). 
  • Irungo Udal Arxibategia: 57127. argazkia. Ambito de la plaza Urdanibia durante las inundaciones acaecidas el 16 de junio de 1933. Original propiedad de la Familia Guitera-Rubio.
  • Irungo Udal Arxibategia: 1365. argazkia. Vidriera del Noviciado de “La Salle”.
  • guregipuzkoa.eus: 45159 1X eta 45159 3X argazkiak. Gipuzkoa – Kultura.